Từ xa xưa, Trầm hương được ưu ái xem như một sản vật có giá trị quý hơn cả vàng. Bên cạnh hương thơm đầy mê hoặc từ tinh chất dầu trong gỗ tỏa ra, Trầm hương còn mang ý nghĩa tâm linh rất độc đáo và cả những công dụng thần kỳ cho sức khỏe.
Như Quách Tấn viết trong biên khảo “Xứ Trầm hương”: Người Khánh Hòa, nhất là người đi địu (đi tìm Trầm trên rừng), tin rằng Trầm hương là của Bà Thiên Y A Na – Trầm Hương HAGA dựa trên Như Quách Tấn.
Bà cho ai thì người ấy được. Có đôi kẻ có phước, không cố tâm đi tìm mà tự nhiên Bà cho hưởng lộc. Theo truyền thuyết, bà Thiên Y A Na (hay Poh Nagar), là hóa thân từ một khúc Kỳ nam. Bà là vị thần cai quản Trầm hương, dân địu muốn tìm được Trầm thì phải khấn xin bà thành khuẩn / Trầm Hương HAGA dựa trên Như Quách Tấn.
Hành trình đi địu Trầm khó khăn
… họ vẫn cứ rọc rừng mà đi, mà khấn vái “trăm thần rừng, ngàn thần suối, triệu bà bảy, ông ba, chỉ kiếm được vài ký Dó kiến để làm nhang.”
“Nghề đi địu là đi tìm sự chết”. Dân gian vẫn thường nói thế để kể cái khổ cùng cực của cái nghề đánh cược mạng sống này. Dấn thân vào chốn linh thiêng mà tìm thứ gỗ thượng hương của thần linh, dân địu dẫu ngạo nghễ đến đâu cũng phải cúi đầu mà “lạy ông cầu bà quán, lạy thần núi thần rừng, cầu bà bảy ông ba, xin chú hai thím bảy…”, để mà cầu mà xin, ít thì vài ký Dó kiến, loại chỉ vừa đọng được chút hương thoảng của nhựa Trầm để về làm nhang, coi như vẫn kiếm được chút ít, nhiều thì được cây thanh ra thanh, hoàng ra hoàng, mang về đổi đời nuôi mình nuôi vợ nuôi con.
Sách Vân Ðài Loại Ngữ của Lê Quý Ðôn có một đoạn biên khảo rất kỹ về nguồn gốc của việc đốt nhang. Thuở xa xưa, người Tàu lấy lửa đốt củi thui các con vật gọi là vật hy sinh, rồi sau thì bắt chước phong tục đốt nhang từ Tây phương tức Ấn Ðộ. Việt Nam là một nơi mà tục đốt nhang có rất sớm với sự du nhập của Phật giáo.
Nghi thức xông Trầm hương đã được đề cập trong Kitô giáo vào cuối thế kỷ thứ tư tại Jerusalem khi cử hành Thánh lễ chờ Chúa Giêsu phục sinh. Trong nghi lễ đó, người ta đặt nhiều bình Trầm hương xung quanh bàn thờ và đốt để hương thơm ngọt ngào, tinh khiết của Trầm hương lan tỏa khắp không gian tòa thánh.
